Шәһәрләр/Города

Россия шәһәрләре/Города России

2026-04-10T19:11:59Z

Россия буйлап сәяхәткә чакырабыз, монда Муса Җәлил исеме урамнарда, һәйкәлләрдә һәм мәдәни урыннарда мәңгеләштерелгән.

Илнең төрле шәһәрләрендә шагыйрь һәм герой турындагы истәлек эзләрен табарга мөмкин. Һәрбер урын Муса Җәлилнең батырлыгы, шигърияте һәм рухи көче турында үз тарихын сөйли.

Без аның исеме белән бәйле иң танылган истәлекле урыннар белән танышырбыз.

----------------------------

Приглашаем в увлекательное путешествие по России, где имя Мусы Джалиля увековечено в улицах, памятниках и культурных местах.

В разных городах страны можно найти следы памяти о поэте и герое. Каждое место рассказывает свою историю о мужестве, поэзии и силе духа Мусы Джалиля.

Мы познакомимся с самыми известными достопримечательностями, связанными с его именем.

" alt="" width="493" height="632" />

Мәскәүдә/В Москве

Мәскәүдә Муса Җәлил һәйкәле — күренекле татар шагыйре Муса Җәлил хөрмәтенә куелган истәлекле урын. Ул шагыйрьнең батырлыгын һәм Ватанга тугрылыгын символлаштыра. Һәйкәл шәһәрнең мәдәни тормышында мөһим урын алып тора. Һәйкәл Зябликово районында паркта Муса Җәлил урамы башында урнашкан.

Шулай ук башкалада бөек татар язучысы Муса Җәлил хөрмәтенә аталган урам бар.

------------------------------------------------------

Памятник Мусе Джалилю в Москве - памятник в честь выдающегося татарского поэта Мусы Джалиля. Он символизирует мужество и преданность поэта родине. Памятник занимает важное место в культурной жизни города. Памятник расположен в начале улицы Мусы Джалиля в парке в районе Зябликово.

Также в столице есть улица названная в честь великого татарского писателя Мусы Джалиля.

" alt="" />

Мәскәүдә шагыйрьнең икенче һәйкәле дә урнашкан. Ул Люблино районында Белореченская урамында урнашкан. Этномәдәни татар белем бирү компоненты булган 1186 нчы мәктәп территориясендә урнашкан.

Постаментта рус һәм татар телләрендә Җәлилнең юллары язылган: «Мин яшәргә телим бирер өчен Илгә соңгы йөрек тибешен. Үлгәндә дә әйтә алсам иде, Үлдем, диеп, туган ил өчен».

-------------------------------------------------

В Москве расположен второй памятник поэта. Он расположен в районе Люблино на Белореченской улице. Находится на территории школы №1186 с этнокультурным татарским компонентом образования.

На постаменте на русском и татарском языках воспроизведены строки одного из четверостиший Джалиля: «Я жить хочу, чтоб Родине отдать, Последний сердца движущий толчок, Чтоб я, и умирая, мог сказать, Что умираю за Отчизну-мать!».

" alt="" />

Санкт-Петербургта/В Санкт-Петербурге

Василеостровский районының Урта проспекты һәм Гавана урамы киселешендә урнаштырылган. Бу урын очраклы гына сайланмаган: Бөек Ватан сугышы вакытында Җәлил Ленинград янында «Отвага» газетасының хәрби хәбәрчесе булып хезмәт иткән.

Һәйкәл - Татарстанның Петербургка бүләге.

Постаментның алгы кырыенда: «татар халкының бөек улы, Ленинградны саклаучы, сугышчы шагыйрь, антифашист Муса Җәлилгә»,-дип язылган. Ян кырыйларында Муса Җәлилнең рус һәм татар телләрендәге шигырьләре китерелгән.

---------------------------------------------

Установлен в сквере на пересечении Среднего проспекта и Гаванской улицы Василеостровского района. Место было выбрано не случайно: во время Великой Отечественной войны Джалиль под Ленинградом служил военным корреспондентом газеты «Отвага».

Памятник - это подарок Татарстана Петербургу.

На передней грани постамента текст гласит: «Великому сыну татарского народа, защитнику Ленинграда, поэту-воину, антифашисту Мусе Джалилю». На боковых гранях приведены стихи Мусы Джалиля на русском и татарском языках.

" alt="" />

Уфада/В Уфе

Муса Җәлил урамы Демской районында урнашкан. Ул бормалы һәм гади түгел, шагыйрь героеның язмышы кебек.

--------------------------------------------------

Улица Мусы Джалиля находится в Демском районе. Она извилиста и непроста, как и судьба у героя поэта.

Екатеринбургта/В Екатеринбурге

Екатеринбургта Халыклар дуслыгы скверында татар шагыйренә бюст куелган. Һәйкәл шәһәр халкы һәм кунаклар өчен истәлекле урын булып тора, анда кешеләр шагыйрьнең иҗатын һәм каһарманлыгын искә ала.

Шулай ук Екатеринбургта шагыйрь исемен йөртүче урам да бар.

------------------------------------------------

В Екатеринбурге в сквере Дружбы народов установлен бюст татарского поэта. Памятник является достопримечательностью для жителей и гостей города, где люди вспоминают творчество и подвиги поэта.

Также в Екатеринбурге есть и улица, которая носит имя поэта.

" alt="" />

Челябинскта/В Челябинске

Муса Җәлил һәйкәле Тимирязев һәм Пушкин урамнары киселешендәге скверда урнашкан.

Бюсты 1950 елларда ясалды, ләкин озак вакытлар буш торды. Башта ул Муса Җәлил исемендәге Казан опера һәм балет театры фойесын бизәгән, аннары Татарстан Республикасы Милли музеена күчерелгән. Шуннан соң аны Көньяк Уралга тапшыралар.

Һәйкәлгә Муса Җәлилнең шигырь юллары язылган: "халыкта Минем тормышым җыр булып яңгырады, үлемем көрәш җыры булып яңгыраячак!"

Һәйкәл Көньяк Урал белән Татарстан Республикасы арасында дуслык символы булып санала.

----------------------------------------------

Памятник Мусе Джалилю — это бюст татарского поэта, который находится в сквере на пересечении улиц Тимирязева и Пушкина.

Бюст был создан примерно в 1950-х годах, но долгое время оставался невостребованным. Изначально он украшал фойе казанского театра оперы и балета имени Мусы Джалиля, затем был перемещён в Национальный музей Республики Татарстан. После этого его передали Южному Уралу.

На памятнике высечены стихотворные строки Мусы Джалиля: «Жизнь моя песней звенела в народе, Смерть моя песней борьбы прозвучит!»

Сейчас памятник считается символом дружбы между Южным Уралом и Республикой Татарстан.

" alt="" />

Оренбургта/В Оренбурге

Постников урамында, «4 апрель» скверында урнаштырылган. Ул 1996 елның 22 июнендә шагыйрьнең тууына 90 ел тулу уңаеннан ачылган.

--------------------------------------------------

Установлен на улице Постникова, в сквере «4 апреля». Он был открыт 22 июня 1996 года к 90-летию со дня рождения поэта.

" alt="" />

Татарстан шәһәрләре/города Татарстана

2026-04-10T14:32:58Z

Татарстан буйлап сәяхәткә чыгарга һәм монда шагыйрь, герой һәм батырлык символы Муса Җәлил истәлегенең ничек саклануын белергә чакырабыз.

Республикада аның исемен урамнар, мәктәпләр, музейлар һәм истәлекле урыннар йөртә, шулай ук аның тормышына һәм батырлыгына багышланган һәйкәлләр куелган. Һәрбер истәлекле урын Җәлилнең тарихын гына түгел, ә Татарстанның мәдәни мирасының мөһим өлешен дә ача.

Без аның исеме белән бәйле иң әһәмиятле урыннар белән танышырбыз һәм алар саклаган вакыт рухын тоярбыз.

----------------------------------------------------

Приглашаем отправиться в путешествие по Татарстану и узнать, как здесь сохраняется память о Мусе Джалиле — поэте, герое и символе мужества.

В республике его имя носят улицы, школы, музеи и памятные места, а также установлены памятники, посвящённые его жизни и подвигу. Каждая достопримечательность раскрывает не только историю человека, но и важную часть культурного наследия Татарстана.

Мы познакомимся с самыми значимыми местами, связанными с его именем, и почувствуем дух времени, который они хранят.

" alt="" />

Казан/Казань

Монументаль комплекс 1 Май мәйданында Казан Кремленең Көньяк фасады янында, Спас манарасыннан ерак түгел урнашкан. 1966 елның 3 ноябрендә шагыйрьнең тууына 60 ел тулу уңаеннан ачылган.

Бу һәйкәл Җәлилнең фашизмга каршы көрәшен символлаштыра. Хәзер һәйкәл федераль әһәмияттәге мәдәни мирас объекты булып санала.

Плетцензее төрмәсендә антифашистлар һәлак булуга 50 ел тулу уңаеннан, гранит стенага Муса Җәлилнең ун көрәштәше: Гайнан Кормашев, Абдулла Алиш, Фуат Сәйфелмөлеков, Фуат Булатов, Гариф Шабаев, Әхмәт Симаев, Абдулла Батталов, Зиннәт Хәсәнов, Әхәт барельефлары куелды.Атнашев һәм Сәлим Бохаров.

-----------------------------------------------

Монументальный комплекс расположен на площади 1 Мая у южного фасада Казанского кремля, неподалёку от Спасской башни. Открыт 3 ноября 1966 года к 60-летию со дня рождения поэта.

Этот памятник символизирует борьбу Джалиля с фашизмом. Сейчас памятник считается объектом культурного наследия федерального значения.

В 50-ю годовщину со дня гибели антифашистов в тюрьме Плётцензее, на гранитной стенке установили барельефы десяти соратников Мусы Джалиля: Гайнана Курмашева, Абдуллы Алиша, Фуата Сайфульмулюкова, Фуата Булатова, Гарифа Шабаева, Ахмета Симаева, Абдуллы Батталова, Зинната Хасанова, Ахата Атнашева и Салима Бухарова.

" alt="" />

Муса Җәлилнең музей-фатиры - шагыйрь 1940-1941 елларда яшәгән фатирдагы әдәби-мемориаль музей. Ул Горький урамында урнашкан. 1983 елда ачылган.

Экспозиция биш бүлектән тора, шуларның өчесе — мемориаль: Җәлил кабинеты, коммуналь кухня һәм торак бүлмә. Музейда сугышка кадәрге 1940 еллар шартлары торгызылган, шагыйрьнең һәм аның гаиләсенең шәхси әйберләре, чор әйберләре тәкъдим ителгән.

-------------------------------------------------

Музей-квартира Мусы Джалиля — литературно-мемориальный музей в квартире, где поэт жил в 1940–1941 годах. Расположен на улице Горького. Открыт в 1983 году.

Экспозиция состоит из пяти разделов, три из которых — мемориальные: кабинет Джалиля, коммунальная кухня и жилая комната. В музее воссоздана обстановка довоенных 1940-х годов, представлены личные вещи поэта и его семьи, предметы эпохи.

" alt="" height="200" />" alt="" height="200" />

Ленинград урамындагы һәйкәл-бюст 1967 елда Казанның хәзерге Авиатөзелеш районы территориясендә куелган. Бюст Муса Җәлил исемендәге 24 нче лицей ишегалдында урнашкан.

---------------------------------------------------

Памятник-бюст на улице Ленинградской был установлен в 1967 году на территории нынешнего Авиастроительного района Казани. Бюст находится во дворе лицея №24 имени Мусы Джалиля.

" alt="" />

Тагын бер бюст Казан федераль университетының ректорлар бакчасында, КФУ дан аллеясында урнашкан.

Постаментның уң ягында татар һәм рус телләрендә: "Советлар Союзы Герое, Ленин премиясе лауреаты, шагыйрь-патриот Муса Җәлил. 1906–1944». Түбәндә «Моабит дәфтәрләре» циклыннан «Җырларым» шигыренең соңгы ике юлы китерелә: «Гомрем минем моңлы бер җыр иде,
Үлемем дә яңрар җыр булып».

Бюстны кую Муса Җәлилнең тууына 110 ел тулуга багышланган иде.

-----------------------------------------------------

Ещё один бюст находится в Ректорском саду Казанского федерального университета, на Аллее славы КФУ.

На лицевой стороне постамента сделана надпись на татарском и русском языках: «Герой Советского Союза, лауреат Ленинской премии, поэт-патриот Муса Джалиль. 1906–1944». Ниже даны две заключительные строки стихотворения «Песни мои» из цикла «Моабитская тетрадь»: «Жизнь моя — как песня прозвучала. Смерть моя — как песня прозвучит!».

Установка бюста была приурочена к 110-летию со дня рождения Мусы Джалиля.

" alt="" />

Муса Җәлил урамы-Казанның үзәк урамнарының берсе, Казан Кремленнән көньякка таба сузылган. Шагыйрь хөрмәтенә 1956 елда аталган.

-----------------------------------------------

Улица Мусы Джалиля — одна из центральных улиц Казани, протянувшаяся к югу от Казанского кремля. Названа в честь поэта в 1956 году.

Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры-Казанның төп театрларының берсе һәм Россиянең иң эре музыкаль театрларының берсе.

Россия, дөнья һәм татар милли музыка мәдәнияте традицияләрен йөртүче. Театр герой-шагыйрь исемен йөртә, бу Җәлилнең Татарстан мәдәниятенә керткән өлешен ассызыклый.

-----------------------------------------------

Татарский академический государственный театр оперы и балета имени Мусы Джалиля — один из главных театров Казани и один из крупнейших музыкальных театров России.

Носитель традиций российской, мировой и татарской национальной музыкальной культуры. Театр носит имя поэта-героя, что подчёркивает его вклад в культуру Татарстана.

" alt="" />

Яр Чаллы/Набережные Челны

Шәһәрдә шагыйрь хөрмәтенә аталган парк бар. Ул Комсомол районында, Муса Җәлил проспектында урнашкан.

Проспект - Яр Чаллының көньяк-көнбатыш районының үзәк урамнарының берсе. Ул Сидоровка бистәсендәге һөнәри техник училищелар комплексыннан Мәләкәс елгасы аша күпер аша чыгуга кадәр сузылган. Биредә административ һәм мәдәни-көнкүреш учреждениеләре, сәүдә предприятиеләре, Үзәк элемтә узелы, л.б. Васильев исемендәге Кама дәүләт автомеханика техникумы һәм башка объектлар урнашкан.

Муса Җәлил паркында аның хөрмәтенә мемориаль диалект та бар. Бу вакыйга Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 40 еллык юбилеена багышланган.

Стела шагыйрьне искә алу өчен өч бер символдан гыйбарәт: штык, каләм һәм татар аркасы. Монументның нигезе кабарынкы яфрак булды - ул Муса Җәлил һәм аның иптәшләре җәзалап үтерелгән Берлинның Моабит төрмәсен символлаштыра. Югарыда мәңгелек тормыш образы булган диск урнаштырылган.

------------------------------------------------------------

В городе есть парк, названный в честь поэта. Он расположен в Комсомольском районе, на проспекте Мусы Джалиля.

Проспект - это одна из центральных улиц юго-западного района Набережных Челнов. Он протянулся от комплекса профтехучилищ в посёлке Сидоровка до мостового перехода через реку Мелекеску. Здесь расположены административные и культурно-бытовые учреждения, предприятия торговли, центральный узел связи, Камский государственный автомеханический техникум имени Л. Б. Васильева и другие объекты.

В парке Мусы Джалиля есть и мемориалый диалект в его честь. Это событие приурочено к 40-летнему юбилею Победы в Великой Отечественной войне.

Стела представляет собой триединый символ памяти о поэте: штык, перо и татарская арка. Основанием монумента стал выпуклый лист — он символизирует берлинскую тюрьму Моабит, где был казнён Муса Джалиль и его товарищи. Выше установлен диск, который является образом вечной жизни.

" alt="" />

Яр Чаллыдагы Муса Җәлил исемендәге Үзәк шәһәр китапханәсе - уку урыны гына түгел, ә белем бирү, ял итү һәм чаралар үткәрү үзәге дә булып хезмәт итүче зур мәдәни учреждение.

-------------------------------------------------------------

Центральная городская библиотека имени Мусы Джалиля в Набережных Челнах — крупное культурное учреждение, которое служит не только местом для чтения, но и центром образования, досуга и проведения мероприятий.

" alt="" />

Әгерҗе/Агрыз

Муса Җәлил Әгерҗедә Ясәви Мәҗитов йортында фронтка эшелон көтеп өч көн торды. Бу вакыйга җирле тарихи хәтердә бик яхшы ныгыды. Нәкъ менә шуңа күрә шәһәрдә аның хөрмәтенә урам барлыкка килде.

2026 елда урамда герой-шагыйрьнең 120 еллыгына багышланган хәтер акциясе узды. Укучылар шагыйрьнең шигырьләрен укыдылар, ә китапханәчеләр, укытучылар һәм китапханә хезмәткәрләре аның иҗаты һәмыверҗедә булуы турында сөйләделәр.

--------------------------------------------------------------

Муса Джалиль в Агрызе три дня жил в доме Ясави Мазитова в ожидании эшелона на фронт. Это событие очень хорошо закрепилось в местной исторической памяти. Именно поэтому, в городе появилась улица в его честь.

В 2026 году на улице прошла акция памяти, посвящённая 120-летию поэта-героя. Учащиеся читали стихотворения поэта, а библиотекари, учителя и сотрудники библиотеки рассказывали о его творчестве и пребывании в Агрызе.

Алабуга/Елабуга

Шәһәрдә шагыйрь хөрмәтенә аталган урам бар - Муса Җәлил урамы. Аның исеме 1965 елда фашист Алманиясен Җиңүнең 20 еллыгын бәйрәм иткән елда үзгәртелә.

---------------------------------

В городе есть улица, названная в честь поэта — улица Мусы Джалиля. Она была переименована в 1965 году в год празднования 20-летия Победы над фашистской Германией.

Сарман/Сарманово

Җәлил - Татарстан Республикасының Сарман районындагы шәһәр тибындагы поселок. Шулай ук Габдрахман, Кызыл Бакча һәм Яңа Минзәләбаш авылларын да үз эченә ала.

Поселок районның иң көньягында урнашкан. Якында гына Минзәлә елгасы (Ика кушылдыгы) ага.

--------------------------------------------

Джалиль — посёлок городского типа в Сармановском районе Республики Татарстан. Включает также деревни Абдрахманово, Кызыл Бакча и Новый Мензелябаш.

Посёлок находится на крайнем юге района. Вблизи протекает река Мензеля (приток Ика).

" alt="" />" alt="" />

Җәлил посёлогында Муса Җәлилгә һәйкәл дә бар. Ул 1968 елда куелган һәм «Җәлилнефть» НГЧИ бинасы каршындагы мәйданда урнашкан.

Һәйкәл янында шагыйрьнең туган көненә, Җәлилне һәм аның көрәштәшләрен искә алу көненә багышланган митинглар еш үткәрелә.

---------------------------------------------

В посёлке Джалиль есть памятник Мусе Джалилю. Он был установлен в 1968 году и расположен на площади перед зданием НГДУ «Джалильнефть».

У памятника часто проводятся митинги, посвящённые дню рождения поэта, Дню памяти Мусы Джалиля и его соратников.

" alt="" />

Түбән Кама/Нижнекамск

Шагыйрьгә һәйкәл Н. В. Лемаеваның исемендәге скверда урнашкан, Октябрьнең 50 еллыгы урамында.

Һәйкәл янында еш кына Муса Җәлил истәлегенә багышланган чаралар уза: әдәби митинглар, истәлекле даталарга чәчәкләр салу.

-----------------------------------------------

Памятник поэту находится в сквере им. Н. В. Лемаева на улице 50 лет Октября. У памятника часто проходят мероприятия, посвящённые памяти Мусы Джалиля: литературные митинги, возложение цветов в памятные даты.

" alt="" />

Әлмәт/Альметьевск

Әлмәттә Муса Җәлил һәйкәле-монументаль стела рәвешендәге архитектура-скульптура корылмасы. Ленин һәм Муса Җәлил урамнары чатында урнашкан.

2013 елда һәйкәл Курамшин проекты буенча реконструкцияләнә: бетон заманча композит материалга алыштырыла, алюминий бронзага буяла.

-------------------------------------------------------

Памятник Мусе Джалилю в Альметьевске — архитектурно-скульптурное сооружение в виде монументальной стелы. Расположен на углу улиц Ленина и Мусы Джалиля.

В 2013 году памятник реконструирован по проекту Р. Р. Курамшина: бетон заменён на современный композитный материал, алюминий перекрашен под бронзу.

" alt="" />

Минзәлә/Мензелинск

Муса Җәлилгә һәйкәл Минзәлә шәһәренең үзәк паркында урнаштырылган.

2017 елда паркта масштаблы реконструкция уздырганнар, һәм иске һәйкәл урынында яңасын урнаштырганнар. Тантанада шагыйрьнең кызы Чулпан Җәлилова да катнашты.

----------------------------------------------------

Памятник Мусе Джалилю установлен в центральном парке города Мензелинска.

В 2017 году в парке провели масштабную реконструкцию, и на месте старого памятника установили новый. На церемонии присутствовала дочь поэта — Чулпан Залилова.

" alt="" />

Муса Җәлил исемендәге Минзәлә педагогика көллияте-дәүләт автоном һөнәри белем бирү учреждениесе.

1941 елда, фронтка китәр алдыннан, Муса Җәлил хәзерге көллият бинасында урнашкан кыска вакытлы хәрби-сәяси курсларда белем ала.

Көллият диварларында Муса Җәлил мемориаль музее эшли, анда документлар, фотосурәтләр, шәхси әйберләр һәм аның әсәрләре басмалары тупланган. Музей шагыйрь иҗатын патриотик тәрбияләү һәм өйрәнү үзәгенә әверелде.

-------------------------------------------------

Мензелинский педагогический колледж имени Мусы Джалиля — государственное автономное профессиональное образовательное учреждение.

В 1941 году, перед отправкой на фронт, Муса Джалиль проходил обучение на краткосрочных военно‑политических курсах, которые располагались в здании нынешнего колледжа.

В стенах колледжа действует мемориальный музей Мусы Джалиля, где собраны документы, фотографии, личные вещи и издания его произведений. Музей стал центром патриотического воспитания и изучения творчества поэта.

" alt="" />